Pomoce do stymulacji widzenia i ćwiczeń percepcji wzrokowej, pomoce do poznawania świata dotykiem i słuchem oraz dokumentacja zajęć rewalidacyjnych. Poniżej – praktyczny poradnik: jak dostosować klasę, materiały i sprawdziany do potrzeb ucznia słabowidzącego i niewidomego.

Uczeń z niepełnosprawnością wzroku – podstawowe informacje

Uczeń słabowidzący widzi, ale nawet w okularach ostrość wzroku lub pole widzenia są u niego na tyle ograniczone, że utrudniają czytanie, pisanie i orientację w otoczeniu. Uczeń niewidomy nie korzysta ze wzroku w nauce albo korzysta z niego w bardzo niewielkim stopniu – uczy się przez dotyk i słuch, m.in. pisma Braille’a. Między tymi grupami jest wiele stanów pośrednich, a widzenie zmienia się w zależności od oświetlenia, zmęczenia i rodzaju zadania. Dlatego oprócz diagnozy okulistycznej ważna jest obserwacja, jak uczeń faktycznie korzysta ze wzroku w klasie.

Część dzieci ma mózgowe (korowe) zaburzenia widzenia, określane skrótem CVI – oczy działają prawidłowo, ale mózg ma trudność z przetwarzaniem obrazu. Takie dzieci często lepiej dostrzegają przedmioty w ruchu, w kontrastowych kolorach i na jednolitym tle.

Jak uczeń słabowidzący funkcjonuje na lekcji?

–       pochyla się nisko nad zeszytem, przysuwa tekst do oczu, mruży oczy lub przechyla głowę,

–       wolniej czyta i przepisuje z tablicy, gubi wiersze, myli podobne litery i cyfry,

–       szybciej się męczy – pod koniec lekcji spada tempo i dokładność pracy,

–       ma trudność z odczytaniem map, wykresów, drobnych ilustracji i tekstu na kolorowym tle,

–       może nie rozpoznawać kolegów z daleka i unikać ruchliwych miejsc, co bywa mylone z nieśmiałością.

Dostosowania, które pomagają uczniowi słabowidzącemu i niewidomemu

–       miejsce w klasie dobrane do rodzaju wady – zwykle blisko tablicy, z dobrym, równomiernym światłem i bez odblasków; przy światłowstręcie – z dala od okna,

–       materiały w powiększonym druku, czcionką bezszeryfową, z mocnym kontrastem (czarny tekst na białym lub żółtym tle) i bez tekstu nałożonego na ilustracje,

–       czytanie na głos tego, co nauczyciel zapisuje na tablicy, i udostępnianie notatek w wersji elektronicznej,

–       więcej czasu na czytanie, pisanie i sprawdziany; krótsze zadania z przerwami dla oczu,

–       pomoce optyczne i elektroniczne (lupy, powiększalniki) oraz możliwość fotografowania tablicy,

–       dla ucznia niewidomego – materiały w brajlu lub w formie dźwiękowej, wypukłe rysunki, mapy i modele do poznawania dotykiem,

–       stały układ sali i uprzedzanie o zmianach (przestawione ławki, otwarte drzwi szafki),

–       opisywanie słowami tego, co dzieje się na lekcji i co pokazuje nauczyciel – słowa „tu” czy „to” nic nie mówią uczniowi niewidomemu.

Uczeń z niepełnosprawnością wzroku w przepisach oświatowych

Uczeń niewidomy lub słabowidzący może otrzymać orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, wydawane przez zespół orzekający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej. Na jego podstawie zespół nauczycieli i specjalistów opracowuje wielospecjalistyczną ocenę poziomu funkcjonowania ucznia (WOPFU) i indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET), weryfikowane co najmniej dwa razy w roku szkolnym, a szkoła organizuje zajęcia rewalidacyjne. Przepisy wskazują, że w przypadku ucznia niewidomego obejmują one m.in. naukę orientacji przestrzennej i poruszania się oraz naukę systemu Braille’a lub innych alternatywnych metod komunikacji.

W przedszkolu i szkole ogólnodostępnej dyrektor może – za zgodą organu prowadzącego – zatrudnić dodatkowo nauczyciela z kwalifikacjami z zakresu pedagogiki specjalnej, asystenta nauczyciela lub pomoc nauczyciela. Uczniowi przysługuje też dostosowanie warunków egzaminu ósmoklasisty i egzaminu maturalnego, np. arkusz w powiększonym druku lub w brajlu i wydłużony czas pracy. Sposoby dostosowania określa komunikat dyrektora CKE – dla egzaminów w 2027 r. jest to komunikat z 20 sierpnia 2026 r.

H2: Współpraca z tyflopedagogiem i rodzicami

Tyflopedagog – pedagog specjalny przygotowany do pracy z osobami z niepełnosprawnością wzroku – pomaga ocenić, jak uczeń korzysta ze wzroku, dobrać pomoce i przygotować materiały. Szkoła ogólnodostępna może też korzystać z doradztwa specjalnych ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych i słabowidzących.

Rodzice najlepiej wiedzą, z jakich pomocy dziecko korzysta w domu, jakie ma zalecenia okulisty i w jakich warunkach widzi najlepiej. Te informacje powinny trafić do zespołu opracowującego IPET. Warto też ustalić, kto w szkole odpowiada za przygotowanie powiększonych materiałów, aby uczeń otrzymywał je razem z klasą, a nie z opóźnieniem.

Jakie pomoce wybrać dla ucznia słabowidzącego i niewidomego?

Stymulacja widzenia i percepcja wzrokowa

Skrzynka światła to podświetlany blat do ćwiczeń z kontrastem, kolorem i przezroczystymi elementami – stosowany w stymulacji widzenia, zwłaszcza u młodszych dzieci. Program mTalent Percepcja wzrokowa 4+ ćwiczy spostrzeganie, analizę i syntezę wzrokową oraz koordynację wzrokowo-ruchową; u uczniów słabowidzących warto go stosować z dużym kontrastem i powiększeniem ekranu, po konsultacji z tyflopedagogiem.

Poznawanie świata dotykiem i słuchem

Gra SENSORY MEMORY ćwiczy pamięć i rozpoznawanie faktur dotykiem, kuweta sensoryczna i tablice manipulacyjne pozwalają poznawać kształty i przedmioty bez udziału wzroku, a program Trenuj ucho! rozwija uwagę i percepcję słuchową – kluczową dla ucznia, który uczy się przede wszystkim słuchem.

Pomoce optyczne i elektroniczne

Lupy optyczne i elektroniczne oraz powiększalniki stacjonarne pozwalają uczniowi słabowidzącemu czytać zwykłe podręczniki i karty pracy. Rodzaj i stopień powiększenia zależą od wady wzroku – dobór warto oprzeć na zaleceniach okulisty lub tyflopedagoga.

Dokumentacja

Zajęcia rewalidacyjne dokumentuje się w dzienniku zajęć rewalidacyjno-wychowawczych, a pracę pedagoga specjalnego i nauczyciela współorganizującego kształcenie – w ich dziennikach. W dziale wzorów dokumentów Edulex znajdziesz procedurę organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej z wzorami IPET, WOPFU i oceny funkcjonowania ucznia.

Gotowe zestawy

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym różni się uczeń słabowidzący od niewidomego?

Uczeń słabowidzący korzysta ze wzroku w nauce, ale potrzebuje powiększenia, kontrastu, dobrego oświetlenia i więcej czasu. Uczeń niewidomy uczy się głównie dotykiem i słuchem – czyta i pisze w brajlu albo korzysta z materiałów dźwiękowych i programów czytających tekst na głos.

Czy uczeń słabowidzący może uczyć się w szkole ogólnodostępnej?

Tak. Uczeń z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego może uczyć się w szkole ogólnodostępnej, integracyjnej lub specjalnej – wybór należy do rodziców. Szkoła dostosowuje warunki i metody pracy według zaleceń orzeczenia i IPET.

Jak przygotować kartę pracy dla ucznia słabowidzącego?

Zastosuj czcionkę bezszeryfową w wielkości zaleconej dla ucznia (często 16–24 pkt), mocny kontrast, matowy papier i większe odstępy między wierszami. Unikaj tekstu na tle zdjęć, drobnych tabel i zadań wymagających odczytania wielu szczegółów naraz.

Jakie dostosowania przysługują na egzaminie ósmoklasisty?

Między innymi arkusz w powiększonym druku lub w brajlu, wydłużony czas pracy oraz korzystanie ze sprzętu, z którego uczeń korzysta na co dzień. Sposoby dostosowania określa komunikat dyrektora CKE, a terminy ustalania dostosowań – harmonogram egzaminu.

Kto prowadzi zajęcia rewalidacyjne z uczniem niewidomym?

Nauczyciel z kwalifikacjami z zakresu pedagogiki specjalnej odpowiednimi do niepełnosprawności wzroku (tyflopedagogiki), wskazany przez dyrektora. Zakres zajęć określa IPET, a ich przebieg dokumentuje się w dzienniku zajęć rewalidacyjnych.